يادي از دكتر سحابي

می خواستم برای  سایت پانا از محاسن و مشکلات آموزش زمین شناسی در ایران بنویسم. وقتی گشتی در سایت ها و وبلاگ های زمین شناسی می زدم به مطلب بسیار جالب و مربوط با موضوع مورد نظرم برخوردم. مجله رشد زمین زمین شناسی در شماره 4 خود، به تاریخ پاییز 1364، گفتگویی با دکتر سحابی، پدر زمین شناسی ایران، انجام داد و استاد در آنجا به نکته های آموزنده ای درباره ی آموزش زمین شناسی در کشور اشاره کرده اند. تصمیم گرفتم این مطالب را برای همه زمین شناسان اعم از مدیران دانشگاهی و سازمانی و آموزش و پرورش تا دانشجویان و دانش آموزان در این بخش قرار دهم و در آخر هم آن را به امضای خود استاد مزین کنم. روحش شاد!

" در دانشگاه ها نباید بدون آماده ساختن نیروی تعلیماتی کاردان و مجرب و علاقه مند، به توسعه ی هیچ یک از رشته های تعلیماتی دانشگاهی و از جمله و دست کم رشته زمین شناسی در تمامی کشور بپردازند و تصور نفرمایند که با ایجاد چهار دیوار موسسه ای به نام مدرسه عالی و یا دانشکده بودن تهیه ی هیات آموزشی فهمیده و شایسته و بدون رعایت موقعیت مناسب و احتیاج محلی، خدمتی در توسعه ی علم  به نفع کشور است و مطمئن باشند که توسعه ی  دانشگاه های دولتی در شرایط فعلی که اغلب به اصرار افراد و یا مقامات ناوارد و ظاهربین صورت می گیرد و دادن دیپلم و عنوان های علمی بی محتوا ثمری جز اشاعه ی بی کاری و سلب شخصیت و فساد های اخلاقی ناشی از آن در سطح جامعه به بار نخواهد آورد.

یکی از مشکلات بزرگی که در سال های اخیر در تنزل کیفیت تعلیمات دانشگاه ها تاثیر نموده و نابسامانی هایی را در اداره ی دانشکده ها بوجود آورده است، دخالت مقامات غیر علمی در کار تعلیمات و واحد های علمی دانشگاه هاست. پیش از انقلاب رواج عقاید ضد دینی و اعمال ضد اخلاقی و فعالیت های سیاسی افراطی و آشوب طلب، باعث شد که بعضی از معلمان بی اعتقاد و کم اعتنا به مبانی اخلاقی و حیثیت ملی نیز سوء استفاده کنند و در محیط درس به اغوا و تحریک دانشجویان بپردازند.

ناسالمی محیط تعلیماتی دانشگاه ها منجر به تعطیل موقت آنها گردید و در بازگشایی مجدد آنها بر آن شدند که با تشکیل جمعیت و انجمن های دینی، جلوی تحریکات بدخواهان و آشوب طلبان را بگیرند و از ابتدا بعضی از دانشجویان تازه وارد به دانشگاه ناهماهنگ با سایرین ( از نظر مقدمات علمی و غیره) را در این فعالیت ها وارد ساختند، اما بعد نحوه ی عمل از حالت عادی خارج گردید، دامنه ی چنین اقداماتی به کلاس های درس کشانیده شد و محیط این کلاس ها از امنیت و صفایی که باید داشته باشد، خالی ساخت و روابط استاد و دانشجو را که باید بر عطوفت و احترام استوار باشد، نیز متزلزل گردید.

از کارهای پسندیده ای که در سال های اخیر معمول گردیده، مسافرت های مطالعاتی هیات های علمی دانشگاه ها به خارج از کشور است. هر چند تا کنون چنین مسافرت هایی در بهبود کیفیت آموزش زمین شناسی بروزی نداشته است، ولی امید آن می رود که با مراقبت بیشتر و رعایت مقررات لازم، که در کار این مسافران و چگونگی تحقیق و بهره گیری علمی آنان باید بشود، ثمره های بهتری از این سفر ها بدست می آید و علاوه بر اصلاح وضع آموزش، پژوهش را در دانشگاه ها رونق بخشد تا پژوهشگران ما نیز در ردیف دانشمندان جهان در کار اکتشاف اسرار جهان قرار گیرند.

یکی از علل رکود مطالعات علمی و تحقیقاتی دانشگاهیان، نبود فرصت و وقت برای مطالعه است. زیرا عمدی وقت هیات های علمی دانشگاه ها، غیر از تدرسی موظف، صرف اضافه تعلیم و اشتغال حق التدریسی در سایر مدرسه های عالی و یا موسسات دیگر می شود. این اشتغالات زیانبار فرع توسعه ی بی رویه دانشگاه ها و غفلت متصدیان امور است که بدون رعایت مصالح باطنی و اساسی موسسات علمی و بدون ضرورت قطعی و بدون احراز شرایط و ایجاد وسائل کار، به صرف تقاضای افراد ناوارد و مقامات ذی نفوذ، اقدام در تاسیس و یا توسعه ی دانشگاه می نمایند.

یکی از کاستی های بزرگ تعلیمات دانشگاهی ما دور ماندن دانشجویان از مطالعه ی کتاب های علمی و عادت ندادن آنان به استفاده از کتابخانه است. دانشجویان دانشگاه ها ی ما به مانند شاگردان مدرسه ی عمومی می مانند که چیز هایی را می آموزند که به آنها درس گفته می شود و در امتحان هم از مطالب ی که به آنها درس گفته شده است، پرسش می کنند. به همین جهت است که پس از فارغ التحصیل شدن، توانایی رفع اشکالات علمی خود را از کتاب، آنطور که باید، ندارند.

اگر استادان زمین شناسی دانشجویان خود را وادارند تا بخشی از موضوع های درسی ساده تر را خودشان در کتاب درسی و یا کتاب های مرجع مطالعه کنند و سپس به صورت سخنرانی در کلاس عرضه کنند  و آنگاه استاد با توضیح خود کاستی ها و اشتباه های درس ایراد شده را تذکر دهد و سایر دانشجویان مطالب گفته شده و توضیح شده را برای مراجعه در دفتر خود یادداشت کنند، تحولی در تعلیم پدید می آید.

در مورد زمین شناسی در تعلیمات عمومی، سنگینی مطالب این کتاب ها و وجود بعضی معلمان ناآشنا به اصول آموزش و کم بودن معلمانی است که در زمین شناسی تحصیلاتی داشته باشند، بیزاری و دلزدگی بزرگ در دانش آموزان علوم تجربی ایجاد کرده است. به طوری که شاگردان جز حفظ کردن مطالب نامفهوم کتاب چاره ای نداشته و معلمان هم در امتحانات غیر از تحویل گرفتن عین عبارت کتاب از دانش آموزان چیزی نمی خواهند.

باید گروهی از خبرگان و آشنایان به زمین شناسی ایران و معلمان مجرب، با مطالعه ی دقیق ریز مواد درسی زمین شناسی دوره ی متوسطه را با توجه به احتیاجات روز و مقتضیات محلی مناطق مختلف کشور تنظیم نمایند و بر طبق قانون به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش برسانند و سپس تهیه ی کتاب ها بر اساس همین مواد مصوب  و بدون انحراف از آن ها، با عبارت های درست و مفهوم و رعایت نکات ادبی صورت گیرد. حتی کتاب ها باید جداگانه بوسیله ی مولفان مختلف تالیف شود تا پس از تجربه، بهترین آنها برای تدریس در مدرسه های متوسطه انتخاب گردد."

دکتر یدالله سحابی، پدر زمین شناسی ایران

• بعدي >